Το Στοίχημα της Επιστροφής

Τι θα χρειαζόταν να αλλάξει στην εκπαίδευση και στην έρευνα ώστε να επιστρέψουν οι Έλληνες επιστήμονες από το εξωτερικό; Πέντε καταξιωμένοι Έλληνες πανεπιστημιακοί των ΗΠΑ – όλοι τους είτε ιδρυτικά μέλη είτε μέλη της Διεθνούς Συμβουλευτικής Επιτροπής του Κόμβου – καταθέτουν στο ΒΗΜΑ και την Μάρνυ Παπαματθαίου τις θέσεις και τις προτάσεις τους για το πώς η χώρα μας μπορεί να μετατρέψει τη διαρροή μυαλών σε μοχλό ανάπτυξης.

Το φαινόμενο της διαρροής επιστημονικού δυναμικού (brain drain) από την Ελλάδα προς το εξωτερικό είναι μακροχρόνιο και βαθύ. Την τελευταία δεκαετία, ενισχύθηκε από τη δημοσιονομική κρίση και την έλλειψη συστηματικής πολιτικής για την έρευνα και την καινοτομία. Σήμερα, όμως, το διεθνές τοπίο φαίνεται να μεταβάλλεται.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η παραδοσιακή υπερδύναμη της επιστημονικής αριστείας, βρίσκονται σε κρίσιμο σημείο: η μείωση της δημόσιας χρηματοδότησης, η αναστολή ερευνητικών προγραμμάτων και οι πολιτικές περιορισμού της ελευθερίας στην ανώτατη εκπαίδευση προκαλούν ανησυχία και κινητικότητα. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα του Nature, το 75% των ερευνητών στις ΗΠΑ δηλώνουν ότι εξετάζουν σοβαρά το ενδεχόμενο μετεγκατάστασης, με την Ευρώπη και τον Καναδά ως βασικούς προορισμούς.

Αυτή η εξέλιξη δημιουργεί μια ιστορική ευκαιρία για την Ελλάδα. Μπορεί η χώρα να καταστρώσει μια στρατηγική «επιστροφής» των επιστημόνων της διασποράς;

Οι καθηγητές Κωνσταντίνος Δροσάτος, Πέτρος Κουμουτσάκος, Μαρία Μαυρουδή, Γιώργος Τσώκος και Άγγελος Χανιώτης, συμφωνούν πως η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε μια μοναδική ευκαιρία να επαναπατρίσει επιστημονικό δυναμικό, αρκεί να προχωρήσει σε ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις στην εκπαίδευση, την έρευνα και τη διασύνδεση με την κοινωνία.

Κοινός τόπος στις τοποθετήσεις τους είναι η ανάγκη για:

Μακροχρόνια στρατηγική και σταθερότητα στη χρηματοδότηση της έρευνας
Αξιοκρατία, διαφάνεια και λιγότερη γραφειοκρατία στα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα
Σύνδεση της επιστημονικής κοινότητας με την κοινωνία και την οικονομία
Δημιουργία ευέλικτων δικτύων που θα αξιοποιούν το δυναμικό της διασποράς

Η συζήτηση για τη μετατροπή του brain drain σε brain gain δεν μπορεί να εξαντλείται σε ευχολόγια. Απαιτεί συστηματική, συνεπή και μακρόπνοη στρατηγική. Όπως καταδεικνύουν οι παρεμβάσεις των πέντε καθηγητών (και δεν είναι οι μόνοι που έχουν μιλήσει για το σοβαρό αυτό ζήτημα), η επιστροφή του επιστημονικού κεφαλαίου της διασποράς είναι εφικτή — αλλά όχι χωρίς σοβαρές θεσμικές και πολιτικές τομές.

Η Ελλάδα έχει την ευκαιρία να επανεκκινήσει τη σχέση της με την παγκόσμια επιστημονική κοινότητα. Το ερώτημα είναι αν θα επιλέξει να την αξιοποιήσει.

«Η επίθεση του προέδρου Τραμπ στους ακαδημαϊκούς και ερευνητικούς θεσμούς των ΗΠΑ αποτελεί μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για την Ευρώπη.»
Μαρία Μαυρουδή – Καθηγήτρια Βυζαντινής Ιστορίας και Σπουδών Μέσης Ανατολής, Πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ, Ιδρυτικό Μέλος του Κόμβου
«Τα κίνητρα που υπάρχουν σήμερα, όπως οι φορολογικές διευκολύνσεις για επαναπατριζόμενους Έλληνες, δεν επαρκούν.»
Άγγελος Χανιώτης – Καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας και Κλασικών Σπουδών στο Ινστιτούτο Προχωρημένων Σπουδών στο Πρίνστον, Πρόεδρος ΔΣ του Κόμβου
«Θα επέστρεφα στην Ελλάδα όταν οι πολιτικοί αποφασίσουν να αλλάξουν πορεία και να αφήσουν τους επιστήμονες να συντονίζουν την έρευνα. Όταν δηλαδή πράξουν τα αυτονόητα που συμβαίνουν για δεκαετίες στον υπόλοιπο κόσμο.»
Κωνσταντίνος Γ. Δροσάτος – Καθηγητής Φαρμακολογίας και Συστημικής Φυσιολογίας, κάτοχος της έδρας “Ohio Eminent Scholar” στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Cincinnati, ΗΠΑ, Πρόεδρος του Ινστιτούτου ARISTEIA ΗΠΑ, Γενικός Γραμματέας του Κόμβου
«Σε αυτή τη στιγμή της καριέρας μου θα γύριζα αν μου δίνονταν τα υλικά να κτίσω κάτι μοναδικό για την Ελλάδα και για την παγκόσμια επιστήμη.»
Πέτρος Κουμουτσάκος – Καθηγητής Computing in Engineering & Sciences στο Χάρβαρντ, εκ των ιδρυτών του Ελληνικού Ινστιτούτου Προηγμένων Σπουδών (HIAS), Μέλος της Συμβουλευτικής Επιτροπής του Κόμβου
«Φοβάμαι ότι οι νέοι επιστήμονες μετανάστες ύστερα από σχεδόν μισό αιώνα, όπως και εγώ, θα είναι στη διασπορά με αέναη, αγιάτρευτη νοσταλγία.»
Γιώργος Τσώκος – Καθηγητής Παθολογίας, Harvard University, Διευθυντής του τμήματος Ρευματολογίας και Κλινικής Ρευματολογίας στο Ιατρικό Κέντρο Beth Israel Deaconess της Βοστώνης, Ιδρυτικό Μέλος του Κόμβου