Τέσσερις εταίροι του Κόμβου στη συλλεκτική έκδοση της «Ναυτεμπορικής»
Η Ναυτεμπορική παρουσιάζει τη συλλεκτική έκδοση «Στο μυαλό των Ελλήνων διανοητών», συγκεντρώνοντας 52 παρεμβάσεις από 54 προσωπικότητες της ακαδημαϊκής και επιστημονικής κοινότητας, της οικονομίας, της πολιτικής, του πολιτισμού και των τεχνών. Με μια ευρεία προσέγγιση της έννοιας του διανοητή, η έκδοση επιδιώκει να εντάξει την κριτική σκέψη στον δημόσιο διάλογο και να φωτίσει πλευρές της κοινωνικής και οικονομικής πραγματικότητας που συχνά μένουν έξω από τη στενή ανάγνωση των γεγονότων και των αριθμών.
Οι παρεμβάσεις καλύπτουν ένα εξίσου ευρύ φάσμα θεμάτων: τη δημοκρατία και τους θεσμούς, τον πόλεμο και την ειρήνη, την τεχνητή νοημοσύνη, την παιδεία, την υγεία, το περιβάλλον, την οικονομία, την ιστορική μνήμη και τη θέση του πολιτισμού στον σύγχρονο κόσμο. Στην έκδοση συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Ιερώνυμος Β΄, η Λίνα Μενδώνη, ο Ευάγγελος Βενιζέλος, ο Γιάννης Στουρνάρας, ο Θεοδόσης Τάσιος, ο Τίτος Πατρίκιος, ο Γιώργος Μπαμπινιώτης, ο Δημήτρης Νανόπουλος, ο Χρήστος Ζερεφός, ο Αθανάσιος Φωκάς, ο Μιχάλης Μπλέτσας, η Αναστασία Κοτανίδου, η Μαρία Ευθυμίου, ο Θάνος Βερέμης, η Άλκηστις Πρωτοψάλτη, η Μαρίζα Κωχ και ο Λάμπρος Λιάβας.
Ανάμεσα στους συγγραφείς βρίσκονται τέσσερις ενεργοί εταίροι του Κόμβου: η Χριστίνα Κουλούρη, ο Νικηφόρος Διαμαντούρος, ο Μιχάλης Τιβέριος και ο Νίκος Βέττας. Οι παρεμβάσεις τους ξεκινούν από διαφορετικά επιστημονικά πεδία και συναντώνται στα θεμελιώδη ερωτήματα που απασχολούν κάθε κοινωνία: πώς διαχειρίζεται το παρελθόν της, πώς προστατεύει τους θεσμούς της, πώς μετατρέπει τα ίχνη της ιστορίας σε γνώση και πώς αξιοποιεί τις δυνατότητές της για να δημιουργήσει ένα βιώσιμο μέλλον.
Χριστίνα Κουλούρη: η εκπαίδευση ανάμεσα στον πόλεμο και τη συμφιλίωση
Η Χριστίνα Κουλούρη, Καθηγήτρια Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας και Πρύτανις του Παντείου Πανεπιστημίου, γράφει για ένα θέμα που επιμένει να επιστρέφει στην ανθρώπινη ιστορία: τον πόλεμο και τη βία. Στο κείμενό της, με τίτλο «Πόλεμος και ειρήνη», στρέφει το βλέμμα από την εντυπωσιακή ταχύτητα των νέων τεχνολογιών προς ένα πολύ παλαιότερο και ανθεκτικότερο ανθρώπινο φαινόμενο.
Η συνεχής αναπαραγωγή εικόνων πολέμου και βίας, επισημαίνει, ενδέχεται να οδηγεί στη σταδιακή κανονικοποίησή τους. Πίσω όμως από κάθε σύγκρουση παραμένει ένα τραυματικό παρελθόν, το οποίο μπορεί είτε να συντηρήσει νέους κύκλους μίσους είτε να αποτελέσει αφετηρία συμφιλίωσης. Σε αυτό το σημείο αποκτά καθοριστική σημασία η εκπαίδευση: το σχολείο μπορεί να αναπαράγει την εικόνα του αιώνιου εχθρού, μπορεί όμως και να προσφέρει τις προϋποθέσεις για την επεξεργασία του συλλογικού τραύματος.
Η επιστημονική διαδρομή της Χριστίνας Κουλούρη συνδέεται άμεσα με αυτά τα ερωτήματα. Σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συνέχισε τις σπουδές της στην École des Hautes Études en Sciences Sociales και στο Πανεπιστήμιο Paris I–Panthéon-Sorbonne, από όπου έλαβε το διδακτορικό της. Για δεκαεπτά χρόνια προήδρευσε της Επιτροπής Ιστορικής Εκπαίδευσης του Κέντρου για τη Δημοκρατία και τη Συμφιλίωση στη Νοτιοανατολική Ευρώπη και συντόνισε το Κοινό Πρόγραμμα Ιστορίας, μια πρωτοβουλία που έφερε εκπαιδευτικούς και ιστορικούς διαφορετικών χωρών αντιμέτωπους με τις πολλαπλές αναγνώσεις ενός συχνά συγκρουσιακού παρελθόντος.
Νικηφόρος Διαμαντούρος: οι θεσμοί και η δύσκολη κατάκτηση της εμπιστοσύνης
Ο Νικηφόρος Διαμαντούρος, Πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών, προσεγγίζει το ζήτημα των θεσμών σε μια περίοδο κατά την οποία οι διαδοχικές κρίσεις δοκιμάζουν τόσο την αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης όσο και την εμπιστοσύνη των πολιτών.
Στο κείμενό του «Ακαδημία Αθηνών: Ένας αιώνας Ιστορίας, η νέα εποχή των προκλήσεων», υπογραμμίζει ότι η εμπιστοσύνη δεν αποτελεί μόνιμη κατάκτηση. Οικοδομείται μέσα από τη συνέπεια, τη διαφάνεια, τη συμμετοχή και τον διαρκή απολογισμό. Οι πολεμικές συγκρούσεις, η κλιματική κρίση, οι τεχνολογικές υπερβάσεις και οι γεωπολιτικές ανατροπές δεν αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά από απομονωμένες κρατικές δομές· απαιτούν συνεργασία, δημοκρατική νομιμοποίηση και θεσμούς ικανούς να υπερβαίνουν τα στενά όρια της συγκυρίας.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εντάσσει και τη μετάβαση της Ακαδημίας Αθηνών στον δεύτερο αιώνα της ιστορίας της. Η εξωστρέφεια, η γνώση και η έρευνα παρουσιάζονται ως στοιχεία μιας ενεργότερης δημόσιας παρουσίας, με την Ακαδημία να καλείται να συμβάλει στη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής και στον σχεδιασμό μιας σταθερής προοπτικής για το μέλλον.
Ο Νικηφόρος Διαμαντούρος είναι Ομότιμος Καθηγητής Συγκριτικής Πολιτικής Επιστήμης στο ΕΚΠΑ και τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Διετέλεσε ο πρώτος Συνήγορος του Πολίτη στην Ελλάδα, από το 1998 έως το 2003, και Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής από το 2003 έως το 2013. Το επιστημονικό του έργο επικεντρώνεται, μεταξύ άλλων, στον εκδημοκρατισμό, στη συγκρότηση των κρατικών θεσμών, στη χρηστή διοίκηση και στη σχέση πολιτικής και πολιτισμού — πεδία που εξηγούν και το ιδιαίτερο βάρος της παρέμβασής του για την ποιότητα και την ανθεκτικότητα των θεσμών.
Μιχάλης Τιβέριος: η αρχαιολογία ως επιστήμη της ανθρώπινης μνήμης
Ο Ακαδημαϊκός και Ομότιμος Καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Μιχάλης Τιβέριος γράφει για «την Αρχαιολογία στον 21ο αιώνα», ξεκινώντας από μια ευρύτερη διαπίστωση: την υποχώρηση των ανθρωπιστικών επιστημών σε κοινωνίες που τείνουν να αξιολογούν τη γνώση πρωτίστως με βάση την άμεση οικονομική της απόδοση.
Η αρχαιολογία, κατά τον ίδιο, διατηρεί μια ιδιαίτερη αντοχή, επειδή ανταποκρίνεται στη βαθιά ανθρώπινη ανάγκη αναζήτησης των ριζών. Δεν περιορίζεται, όμως, στην ανακάλυψη καταλοίπων του παρελθόντος. Το ουσιαστικό επιστημονικό έργο βρίσκεται στη συστηματική μελέτη, στην τεκμηρίωση και στη δημοσίευση των ευρημάτων. Για τον λόγο αυτό τονίζει τη σημασία της πλήρους καταγραφής των ανασκαφών και προειδοποιεί ότι μια ανασκαφή που δεν δημοσιεύεται μπορεί να αποδειχθεί καταστροφική τόσο για την επιστήμη όσο και για τα ίδια τα ευρήματα.
Ο Μιχάλης Τιβέριος σπούδασε στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και μετεκπαιδεύθηκε στο Αρχαιολογικό Ινστιτούτο της Βόννης ως υπότροφος του Ιδρύματος Alexander von Humboldt. Δίδαξε επί σχεδόν τέσσερις δεκαετίες στο ΑΠΘ και διηύθυνε σημαντικές ανασκαφικές έρευνες στους αρχαίους οικισμούς της Σίνδου και στο Καραμπουρνάκι Θεσσαλονίκης. Το 2011 εξελέγη τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών στην έδρα της Αρχαιολογίας και ειδικότερα της αρχαίας κεραμικής.
Νίκος Βέττας: η ελληνική οικονομία μεταξύ σταθερότητας και χαμηλής τροχιάς
Στο πεδίο της οικονομίας, ο Νίκος Βέττας, Καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και Γενικός Διευθυντής του ΙΟΒΕ, εξετάζει γιατί η Ελλάδα, παρά την πρόοδο και τη σταθεροποίηση των τελευταίων ετών, εξακολουθεί να κινείται χαμηλότερα από τις πραγματικές της δυνατότητες.
Ο τίτλος του κειμένου του, «Υψηλές δυνατότητες σε χαμηλή τροχιά», συμπυκνώνει το βασικό του επιχείρημα. Η θεσμική και οικονομική σταθερότητα έχει αποφέρει σημαντικά οφέλη, δεν έχει όμως μετατραπεί σε ισχυρή και διατηρήσιμη αναπτυξιακή δυναμική. Η μεγέθυνση της οικονομίας εξακολουθεί να στηρίζεται περισσότερο στη μεταβολή των παραγωγικών συντελεστών και λιγότερο στην παραγωγικότητα, στην καινοτομία και στην αξιοποίηση νέων τεχνολογιών.
Παράλληλα, η εσωστρέφεια, το περιορισμένο παραγωγικό μέγεθος και η αδυναμία προσέλκυσης ανθρώπων και κεφαλαίων κρατούν τη χώρα σε μια ενδιάμεση θέση. Η σταθερότητα είναι αναγκαία βάση, αλλά χρειάζεται να συνδεθεί με την εξωστρέφεια, τις οικονομίες κλίμακας, την καινοτομία και την παραγωγή υψηλότερης αξίας, ώστε οι δυνατότητες της χώρας να μετατραπούν σε πραγματική σύγκλιση και ευημερία.
Ο Νίκος Βέττας είναι Γενικός Διευθυντής του ΙΟΒΕ από το 2013 και Καθηγητής Οικονομικών στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Είναι διδάκτωρ του University of Pennsylvania, έχει διδάξει στο Duke University και στο INSEAD και έχει συμμετάσχει σε ελληνικά και ευρωπαϊκά όργανα πολιτικής ανταγωνισμού. Η ερευνητική και θεσμική του εμπειρία στη βιομηχανική οργάνωση, στην οικονομική πολιτική και στον ανταγωνισμό προσδίδει στην ανάλυσή του τη σύνδεση ανάμεσα στη μακροοικονομική εικόνα και στους μηχανισμούς που καθορίζουν την παραγωγικότητα των επιχειρήσεων και της οικονομίας.
Τέσσερις διαφορετικές αφετηρίες, ένα κοινό αίτημα
Οι τέσσερις παρεμβάσεις κινούνται σε διαφορετικές περιοχές της γνώσης, σχηματίζουν όμως μια συνεκτική διαδρομή. Η εκπαίδευση καλείται να εμποδίσει τη μετατροπή της μνήμης σε νέο μίσος. Οι θεσμοί οφείλουν να κερδίζουν καθημερινά την εμπιστοσύνη των πολιτών. Η αρχαιολογία χρειάζεται να μετατρέπει την ανακάλυψη σε τεκμηριωμένη γνώση. Η οικονομία πρέπει να μεταβεί από τη σταθεροποίηση στην παραγωγική ανανέωση.
Σε μια εποχή κατά την οποία η δημόσια συζήτηση κινείται συχνά με την ταχύτητα της είδησης, η συλλεκτική έκδοση της Ναυτεμπορικής δίνει χώρο σε πιο αργές και απαιτητικές ερωτήσεις. Οι συμβολές των τεσσάρων εταίρων του Κόμβου υπενθυμίζουν ότι η πρόοδος έχει περισσότερες από μία διαστάσεις: χρειάζεται ιστορική επίγνωση, θεσμική αξιοπιστία, επιστημονική ακρίβεια και μια οικονομία ικανή να μετατρέπει τις δυνατότητές της σε δημιουργία και ευημερία.
